Ragtime pianomuziek (2)

Eerst een noodzakelijke aanvulling op deel 1 over Ragtime pianomuziek. Daarin heb ik gezegd dat Ragtime (utsluitend) door zwarte pianisten / componisten werd gespeeld. Er is echter een belangrijke uitzondering op die regel: de blanke componist / pianist Joseph Lamb was iemand die echte Ragtime schreef en die overigens ook regelmatig met Scott Joplin in contact stond. Joplin heeft de muziek van Lamb bij zijn uitgever (John Stark) met succes aanbevolen en een deel van zijn muziek is daar uitgegeven. De "grote drie" uit de klassieke Ragtime zijn daarmee Scott Joplin, Joseph Lamb en James Scott.

Nu wil ik nog eens wat uitgebreider ingaan op de vraag of Ragtime "klassieke" muziek is. Eigenlijk is dat een overbodige vraag, die alleen beantwoord hoeft te worden om bestaande vooroordelen weg te nemen. Niemand heeft er ooit aan getwijfeld dat een aantal sterk door Ragtime geinspireerde stukken van Stravinsky, Bartok, Debussy, Bolcom, Sjostakovitch en andere als "klassieke componisten"  bekend staande blanken, tot de klassieke muziek behoren. Maar ja, wanneer een zwarte man dan plotseling opduikt met muziek die ook in etablissementen die niet als sjiek bekend staan gespeeld wordt, ligt de zaak kennelijk anders.

Een tweede probleem bij de erkenning van Ragtime als klassieke muziek is dat er ook veel op Ragtime geinspireerde muziek ontstond die duidelijk van een veel lager niveau was en die tot niets anders dan tot de amusementsmuziek gerekend hoort te worden. Maar de "klassieke" Ragtime, zoals die geschreven werd door de eerder genoemde grote drie an een aantal anderen behoort wel degelijk tot de klassieke muziek, als het al duidelijk is wat daaronder verstaan moet worden.

Het is een gedurende zijn hele leven gekoesterde wens van Scott Joplin geweest om tot de klassieke componisten gerekend te worden. Hij begon zich in het laatste deel van zijn leven ook steeds meer op langere stukken te orienteren, en daaruit kwam een opera (Treemonisha) voort. Helaas is die tijdens zijn leven alleen een keer als repetitie zonder orkest en decors is uitgevoerd. De muziek is alleen bewaard gebleven omdat Joplin die op eigen kosten heeft uitgegeven. Het beschikbare stuk is een piuanopartij met alle zangstemmen. De orkestratie waaraan Joplin nog lange tijd gewerkt heeft en die nooit uitgegeven is, is niet bewaard gebleven.

Deze interessante opera werd voor het eerst pas in 1975 door de Houston Opera uitgevoerd en op de plaat gezet. Sedertdien zijn er nog twee andere opnames van verschenen. Het interessante van die opera is dat het geen aaneenschakeling van Ragtime sukken is, maar dat de muziek veel invloeden van Westerse componisten bevat. Alleen het slotstuk is pure Ragtime.

Ik denk dat ik nu wel voldoende gezegd heb over dit punt. Als u het geen klassieke muziek vindt, kan ik u toch niet overtuigen, of liever gezegd van uw vooroordelen genezen. Ik ben da muziek van Scott Joplin zelf weer gan spelen toen ik ontdekte dat mijn pianoleraar die muziek ook serieus neemt. Het valt beslist niet mee, maar de aanhouder wint.

Wordt weer vervolgd!

Ragtime pianomuziek (1)

Eerst definieer ik zo duidelijk mogelijk wat ik onder Ragtime pianomuziek versta. Daar bestaan namelijk nogal wat misverstanden over.

Wat is wel Ragtime? Ragtime is de pianomuziek die vanaf ongeveer 1895 door zwarte pianisten in de VS gespeeld werd en die muziek is sterk gesyncopeerd. Bij gesyncopeerde muziek vallen - kort gezegd - de ritmische accenten op plaatsen waar je ze niet verwacht. Gesyncopeerde muziek bestaat al zolang er muziek bestaat. Door bijvoorbeeld Bach werden ook al regelmatig syncopen toegepast. Maar het systematische gebruik ervan door hele stukken was nieuw rond de wisseling van de negentiende naar de twintigste eeuw. Verder had deze muziek Afrikaanse invloeden.

De meest begaafde vertegenwoordiger uit de groep die deze muziek componeerde en speelde was Scott Joplin. Zijn "Maple Leaf Rag" werd in die tijd door iedere zichzelf respecterende zwarte pianist gespeeld en werd beschouwd als een soort "toelatingsexamen" tot het gilde van Ragtime pianisten. Toen het nummer eenmaal in druk was verschenen, bij een blanke uitgever (John Stark) nog wel, werd het een absolute topper en werden zowel Joplin als Stark er rijk van. Het duurde echter nog enige tijd voordat deze muziek ook in de blanke gemeenschap doordrong en populair werd. In die tijd was het verre van vanzelfsprekend om naar serieuze muziek van zwarte componisten te luisteren. Of sterker nog, het lag niet voor de hand om muziek van zwarte componisten serieus te nemen.

En daar zijn we onmiddellijk bij een vooroordeel tegen de Ragtime muziek. De groten uit dat genre behoren beslist tot de serieuze ("klassieke") componisten. Zij hebben een deglijke muzikale scholing gehad. De muziek van Joplin is nauwgezet door hem opgeschreven en is bedoeld om precies zo gespeeld te worden als hij op papier staat. Een typische Joplin Rag bestaat uit een zeer korte introductie en daarna een vast patroon van vier melodieen (A, B, C, D), doorgaans in de volgorde AA, BB, A, CC, DD. En het valt beslist niet mee hem zo te spelen zoals hij er staat! Als u mij niet gelooft, probeer dan maar eens het Trio van Maple Leaf Rag te spelen. En juist dat feit heeft ervoor gezorgd dat er misverstanden ontstonderen over wat "Ragtime" nu eigenlijk is.

Vanuit de blanke wereld ontstond er uiteindelijk ook belangstelling voor gesyncopeerde muziek, maar omdat het enige medium waarop muziek in die dagen verspreid werd bladmuziek was, moest je de muziek zelf spelen als je hem thuis wilde horen. En er waren maar weinigen die deze muziek konden spelen. Daarom speelden blanke liedjesschrijvers daarop in door veel eenvoudigere gesyncopeerde muziek te schrijven. En die muziek is beslist geen Ragtime en heeft er, wat mij betreft, bijzonder weinig mee te maken. Maar die deuntjes kon iedereen met enige muziekvaardigheid spelen of er anders (nog) eenvoudiger bewerkingen van maken. Degene die deze "honky-tonk" of "tin-pan-alley" muziek tot de ragtime rekent maakt een grote fout.

Nu ik, hoop ik, duidelijk gemaakt heb dat alleen mensen als Scott Joplin, James Scott, Louis Chauvin, Joseph Lamb (overigens een zeer begaafde blanke Ragtime componist) Ragtime schreven, en dat die muziek precies zo gespeeld moet worden als hij opgeschreven is, zoals dat met andere klassieke muziek ook gebeurt, kunnen  we verder gaan met het onderwerp. We weten nu waar we het over hebben.

De belangstelling voor Ragtime ebde weg rond 1920, maar beleefde enkele malen een hernieuwde belangstelling, in het bijzonder rond 1950 en rond 1970. Met name de opleving rond 1970 is interessant. Er kwam toen een zeer succesvolle film uit ("The Sting"), waarin de muziek van Joplin (bewerkt!) als achtergrond gebruikt werd. Door het succes van die film ontstond er plotseling weer belangstelling voor deze muziek. Ook toen kwamen er overigens ook weer surrogaten op de markt die voor Ragtime moesten doorgaan.

Maar in de jaren '70 van de vorige eeuw brachten enkele gerespecteerde klassieke pianisten de Ragtime, misschien voor het eerst, naar de concertzaal. Ik heb het daarbij in het bijzonder over Joshua Rifkin en William Bolcom, die recitals gaven (in rokcostuum) en lp's uitbrachten met Ragtime muziek.Ik denk dat ragtime toen definitief een plaats in de klassieke muziek veroverd heeft, zoals Joplin zijn hele leven gewenst heeft.

Ik zie dat dit stukje te lang wordt om alles te zeggen wat ik kwijt wil, dus "wordt vervolgd".

Der Ring des Nibelungen, de opnames

Welke opname(s) moet u nu aanschaffen van de "Ring" van Wagner?

Wat betreft de cd's vind ik de allereerste opname van Decca, waarvan de afzonderlijke opera's uitkwamen tussen 1958 en 1966, en die zeer deskundig van ruis ontdaan is in 1997, nog steeds de beste. Decca was in die tijd de top wat opera-opnames betreft en die maatschappij heeft het als eerste gewaagd de complete Ring uit te brengen. Andere maatschappijen vonden het risico te groot, maar toen de Decca-Ring een groot succes bleek te zijn wisten anderen (Von Karajan als eerste op DG) niet hoe snel ze dit moesten nadoen.

De Decca opnames staan onder leiding van Sir Georg Solti en de top van de Wagner zangers en zangeressen uit de zestiger jaren is erin te horen. Bovendien is geprobeerd de door Wagner voorgeschreven toneelgeluiden zo getrouw mogelijk weer te geven. De doos met deze Ring kost nu nog steeds meer dan 100 EUR. Zoals gezegd beschouw ik hem als de absolute top, ondanks zijn hoge ouderdom. De kwaliteit van de opnames van Decca stond in die jaren al op eenzame hoogte en de geluidskwaliteit van de Ring van Decca is niet alleen acceptabel, maar gewoon goed. Als u die koopt zult u er nooit spijt van krijgen.

Ik weet dat er mensen zijn die menen dat de Ring van Solti verouderd is (Google er maar eens op), maar geen van hen heeft mij kunnen overtuigen. Het luisteren naar de 14 cd's uit deze set levert voor mij nog steeds de ultieme Ring-beleving op. Naar mijn mening is de Ring overigens het best te volgen via geluidsopnames met een tekstboek erbij. Houd er daarbij rekening mee dat bij iedere live-utvoering vermoeidheid van solisten, dirigent en orkest onherroepelijk een rol gaat spelen. In de studio (in ieder geval in de opname van Solti) worden steeds stukken van ca. 20 minuten opgenomen, met ruime pauzes. Daar zal vermoeidheid dus nooit toeslaan. Een live uitvoering op cd raad ik daarom af. Maar dat neemt niet weg dat er ook onder de vele video-opnames ook mooie (live) exemplaren zijn.

Let er bij het kopen van een dvd-set van de Ring wel op dat de aanwijzingen Wagner zo getrouw mogelijk gevolgd wordt. Er zijn uitvoeringen te koop waarin het toneelbeeld nog nauwelijks iets met de gezongen tekst te maken heeft. Zo is er een waarin Wotan bijvoorbeeld in een C&A pak met Fricka in een H&M jurk rond een keukentafel van Ikea zit. Er is er ook een waarin tanks en vliegtuigen voorkomen. Dat slaat absoluut nergens op. Het zal duidelijk zijn dat ik daar dus geen liefhebber van ben. De Ring is een drama van Germaanse oorsprong en ik blijf daarom uit de buurt van ensceneringen waarin daaran geen recht gedaan wordt. Van de vele uitvoeringen die te koop zijn vind ik - voor zover ik ze ken - die van James Levine uit New York het meest recht doen aan de toneel-aanwijzingen van Wagner.

Dat neemt niet weg dat ook modernere ensceneringen recht aan Wagner kunnen doen. Zo vind ik de enscenering uit Amsterdam (die ook op dvd te koop is) ook erg interessant. Wagner wordt daarin geen geweld aangedaan. Bovendien is die versie opgenomen tijdens de voorstellingen die ik zelf heb bijgewoond! Dat geeft die box voor mij een extra dimensie. We zaten toen vlak bij een camera.
Dan is er nog een beroemde registratie ut Bayreuth uit de jaren 80 (denk ik) onder leiding van Pierre Boulez. Die is ook wel interessant, maar toch wordt die algemeen wel wat verouderd geacht qua opvatting (en beeldkwaliteit).

Ik hoop dat ik u een paar nuttige wenken heb kunnen geven bij de aanschaf van Ring-opnames. Ik ken ze lang niet allemaal, dus het staat u vrij een andere mening te hebben. Maar mijn mening over de cd-versies is behoorlijk sterk ten gunste van Solti.

Der Ring des Nibelungen, de ervaring

De Nederlandse Opera brengt begin 2014 weer twee volledige cycli van Wagners "Der Ring de Nibelungen" in Amsterdam op de planken en ik kan iedereen van harte aanbevelen om die hele cyclus te gaan zien. Je betaalt de toegangsprijs voor vier opera's (want het zijn vier opera's), maar je krijgt meer dan waar voor je geld. Vijftien uur opera krijg je te zien. En welke vier andere opera's duren er vijftien uur? Je mag bij de gemiddelde opera op twee uur of iets meer rekenen. Dus ga maar na.

En dat is niet alles. Die vier opera's krijg je te zien binnen ongeveer een week. En na de eerste opera leef je de hele week in een euforie. Je gaat de voorstellingen namelijk voorbereiden aan de hand van het op de eerste avond gekochte materiaal. Er is (was bij de vorige cycli) bijvoorbeeld een boekje met daarin vier cd's waarop uitstekende (in het Duits) gesproken inleidingen door dirigent Hartmut Haenchen staan. Daar moet je na die eerst dag gelijk al een van inhalen, dus dat wordt hard werken, want je moet de tweede natuurlijk ook beluisteren. Dan begrijp je het verhaal en de muziek veel beter en geniet je dus nog meer.

En als je alles een paar keer gehoord hebt (of erg goed opgelet hebt bij de inleidingen) weet je dat de muziek soms veel meer vertelt dan de tekst. Wagner gebruikte in de "Ring" namelijk "Leitmotive", dat wil zeggen dat allerlei voorwerpen, situaties en gemoedtoestenden een eigen muzikaal motief hebben. Zodra je die een beetje kent hoor je vaak al in de muziek hoe iets verder gaat of afloopt.

Naast het boek met de cd's zijn er nog fotoboeken te koop en de programmaboeken, met de complete tekst en ook toelichtingen. Genoeg materiaal dus! Maar zelfs als je thuis helemaal niets voorbereidt raak je in een euforie. Ga maar na, vier avonden met een dooorlopend verhaal, dat door de boventiteling uitstekend te volgen is. En het is nog een spannend verhaal ook! Je ziet de eerste avond al dat het nooit goed kan aflopen, of vergis je je en is er tocht nog een uitweg?  

Na vier avonden in spanning gezeten te hebben kom je de laatste avond te weten hoe alles afloopt. En dat wordt een lange zit met alleen al een eerste akte van ongeveer twee en een half uur en een totale duur (afgezien van de pauzes) van ongeveer vijf uur. Die voorstelling begint hoogstwaarschijnlijk al om vier uur 's middags en heeft twee lange pauzes. Anders is het voor zangers, dirigent en orkest ook niet te doen. En gezien de parkeertarieven in Amsterdag is het geen slecht idee om iedere avond, maar in ieder geval de laatste dag, met het openbaar vervoer te gaan.

Kortom, wanneer u zo'n cyclus bezoekt leeft u er de hele week voor. Een geweldige ervaring. Ik heb een van de eerste cycli in Amsterdam meegemaakt. Dat is alweer heel wat jaren geleden, maar ik herinner me die week nog als de dag van gisteren. En dat zal bij u ook het geval zijn. Je beleeft zo'n Ring echt en het werkt jaren na. Je gaat er cd's en dvd's van kopen en zo leeft de ervaring voort. Omdat de enscenering begin 2014 dezelfde is als degene die ik gezien heb ga ik deze keer niet. Ik heb die enscenering al een paar keer op tv en op dvd gezien.

Maar over een paar van de beschikbare cd- en dvd-uitvoeringen zal ik binnenkort een stukje schrijven.

Endeavour Morse

Wie de serie over Inspector Morse destijds goed bekeken heeft weet waarschijnlijk dat de voornaam van Morse 'Endeavour' was. Hoewel, die naam komt in de hele serie over Morse maar een of twee keer voor. Nadat de serie afgelopen was en de onvervangbare John Thaw ook nog in het echte leven overleden was heeft itv zijn hersens gepijnigd hoe er toch een vervolg op Morse gemaakt kon worden.

Uiteindelijk kwam daar "Lewis" uit, maar laten we eerlijk zijn, Lewis is geen Morse en zal het ook nooit worden. De was klunzige en niet al te briljante Lewis heeft het in zijn eigen serie inmiddels tot inspecteur gebracht en moest nu een pientere een spitsvondige speurder worden. Maar laten we nog eens eerlijk zijn, zowel het karakter Lewis als de acteur die hem speelt stralen de intelligentie van een groot speurder nu eenmaal niet uit.

Ik denk dus dat we inmiddels het laatste seizoen van "Lewis" wel gehad hebben. Itv zat nu dus weer met de vraag hoe het succes van "Morse" geprolongeerd kon worden. En plotseling ging bij itv het licht aan. Iemand kwam op het idee om de jonge jaren, het begin van de carrière, van Morse te laten zien. Dat is, naar mijn idee, een briljante gedachte geweest.

Er is een pilot gemaakt en die is succesvol gebleken. (Die pilot is door de KRO al twee keer uitgezonden, maar voor de verdere serie moet je bij Canvas zijn.) Het succes is in de eerste plaats te danken aan het feit dat er een acteur gevonden is die de jonge Morse prachtig vertolkt. Maar ook omdat het unieke karakter van de latere Morse al duidelijk te zien is en briljant wordt uitgebeeld. Hij is als jong inspecteur ook al operaliefhebber, wordt ook al verliefd op de verkeerde vrouwen, kan er ook al niet goed tegen om naar de slachtoffers te kijken, en vul het zelf verder maar in. Prachtig.

Voeg daarbij goede scenario's, een dosis Engelse humor en je hebt "Endeavour". Endeavour Morse gaat werken bij de recherche, heeft daar een aantal matig begaafde collega's waar hij, wat intelligentie betreft, torenhoog bovenuit steekt, en daardoor nogal wat jaloezie opwekt. Alleen zijn directe chef waardeert hem en ziet hem helemaal zitten en steunt hem daarom door dik en dun. Maar die chef is zelf ook een goede speurder, zij het niet zo goed als Morse, maar dat accepteert hij.

Voeg bij al het genoemde ook nog het feit dat de serie in de jaren '60 speelt en dat prachtig wordt uitgebeeld in decors en rekwisieten. en voeg daar dan weer schitterend camerawerk aan toe. Het is een genot om naar 'Endeavour' te kijken. Alle andere detectives van dit moment vallen erbij in het niet. Een schot in de roos dus. Midden in de roos, zou ik zeggen. Er komen op Canvas nog twee afleveringen uit het eerste seizoen, maar we kunnen er wel zeker van zijn dat er meer seizoenen zullen volgen, als de makers bereid zijn het hoge peil te handhaven. Een prachtige serie! De Engelse detective is nu weer helemaal terug!